Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 49

"વિસ્મયં પરમં ગત્વા"means very much surprised. Who was so surprised? That is Hanuma who was brought into the assembly of Ravana. Normally when one sees something unexpected one is surprised. Brought into the assembly of the Rakshasa king, Hanuma was surprised seeing Ravana.

In this Sarga we too will see that Ravana, who surprised Hanuma?

Now we go through Slokas of Sarga forty- nine.

||Sloka 49.01||

તતઃ સ કર્મણા તસ્ય વિસ્મિતો ભીમવિક્રમઃ|
હનુમાન્રોષતામ્રાક્ષો રક્ષોઽધિપમવૈક્ષત||49.01||

સ|| તતઃ સઃ ભીમવિક્રમઃ હનુમાન્ રોષતામ્રાક્ષઃ તસ્ય કર્મણા વિસ્મિતઃ રક્ષોધિપં અવૈક્ષત||

Rama Tika says - તસ્ય ઇન્દ્રજિતસ્ય કર્મણાવિસ્મિતઃ રાવણસ્ય કર્મણા સીતાપહરણક્રિયયા ક્રોધતામ્રાક્ષઃ|

Govindaraja TiKa says- રાવણેનાગન્તવ્યં ઇતિ મયા યત્નઃ કૃતઃ| સ તુ નીતિજ્ઞ આસનસ્થ એવ ઇન્દ્રજિન્મુખેન માં નિબધ્ય આનીતવાન્ ઇતિ આનયન કર્મણા વિસ્મિતઃ |

||Sloka meanings||

તતઃ સઃ ભીમવિક્રમઃ હનુમાન્ -
then Hanuman who is of fierce valor
રોષતામ્રાક્ષઃ -
with eyes red with anger
તસ્ય કર્મણા વિસ્મિતઃ-
astonished by their actions
રક્ષોધિપં અવૈક્ષત-
looked at the king of Rakshasas

||Sloka summary||

"Then Hanuman who is of fierce valor, astonished by their actions, looked at the king of Rakshasas with eyes red with anger." ||49.01||

Here તસ્ય કર્મણા refers to Indrajit . He was surprised by the fact his wish to meet Ravana was fulfilled by Indrajit, who brought to Ravana. That he was angry by Indrajit - રોષતામ્રાક્ષઃ - can be said to be because of Sita being abducted by Ravana

||Sloka 49.02||

ભ્રાજમાનં મહાર્હેણ કાંચનેન વિરાજતા|
મુક્તજાલાવૃતે નાથ મકુટેન મહાદ્યુતિમ્||49.02||

સ|| મહાર્હેન કાંચનેન વિરાજિતા અથ મુક્તાજાલવૃતેનમુકુટેન ભ્રાજમાનં મહાદ્યુતિમ્||

||Sloka meanings||

મહાર્હેન કાંચનેન વિરાજિતા -
made of excellent gold
અથ મુક્તાજાલવૃતેન મુકુટેન ભ્રાજમાનં -
shining with a crown covered with glittering strings of pearls
મહાદ્યુતિમ્ -
of great splendor

||Sloka summary||

"(the Rakshasa king was ) Of great splendor, shining with a golden crown covered with glittering strings of pearls." ||49.02||

||Sloka 49.03||

વજ્રસંયોગસંયુક્તૈ ર્મહર્હમણિવિગ્રહૈઃ|
હૈમૈ રાભરણૈશ્ચિત્રૈ ર્મનસેવ પ્રકલ્પિતૈઃ||49.03||

સ|| વજ્રસંયોગ સંયુક્તૈઃ મહાર્હમણિવિગ્રહૈઃ મનસા પ્રકલ્પિતૈરિવ ચિત્રૈઃ હેમૈઃ આભરણૈઃ ||

||Sloka meanings||

વજ્રસંયોગ સંયુક્તૈઃ -
studded with diamonds,
મહાર્હમણિવિગ્રહૈઃ -
adorned with small motifs of precious gems
મનસા પ્રકલ્પિતૈરિવ -
as though designed in mind
ચિત્રૈઃ હેમૈઃ આભરણૈઃ-
with wonderful variety of golden ornaments

||Sloka summary||

"( He was decked ) with wonderful variety golden ornaments studded with diamonds, adorned with small motifs of precious gems as though designed in mind with imagination." ||49.03||

||Sloka 49.04||

મહર્હક્ષૌમસંવીતં રક્તચંદનરૂષિતં|
સ્વનુલિપ્તં વિચિત્રાભિર્વિવિધાભિશ્ચ ભક્તિભિઃ||49.04||

સ|| મહાર્હક્ષૌમ સંવીતં રક્તચંદન રૂષિતં વિચિત્રાભિઃ વિવિધાબિશ્ચ ભક્તિભિઃ સ્વાનુલિપ્તં ||

||Sloka meanings||

મહાર્હક્ષૌમ સંવીતં -
dressed in exquisite silk
રક્તચંદન રૂષિતં -
smeared with red sandal paste
વિચિત્રાભિઃ વિવિધાબિશ્ચ ભક્તિભિઃ -
with many kinds of wonderful ornamental designs
સ્વાનુલિપ્તં - smeared with unguents

||Sloka summary||

"( He was) Dressed in exquisite silk with many kinds of wonderful ornamental designs , smeared with red sandal paste , smeared with unguents." ||49.04||

||Sloka 49.05||

વિવૃતૈર્દર્શનીયૈશ્ચ રક્તાક્ષૈર્ભીમદર્શનૈઃ|
દીપ્ત તીક્ષ્ણમહાદંષ્ટ્રૈઃ પ્રલંબદશનચ્છદૈઃ||49.05||

શિરોભિર્દશભિર્વીરં ભ્રાજમાનં મહૌજસં|
નાનાવ્યાળસમાકીર્ણૈઃ શિખરૈરિવ મંદરમ્||49.06||

સ|| દર્શનીયૈઃ રક્તાક્ષૈઃ ભીમદર્શનૈઃ દીપ્તતીક્ષ્ણમહાદંષ્ટ્રૈઃ પ્રલંબદસનચ્છદૈઃ દશભિઃ શિરોભિઃ વિચિત્રૈઃ નનાવ્યાલસમાકીર્ણૈઃ શિખરૈઃ મંદરં ઇવ ભ્રાજમાનં મહૌજસં વીરં (દદર્શ)||

Rama Tika says - સમસ્ત પાઠે ભ્રાજમાનં ઇતિ ઉત્તરેણ અન્વયઃ| નાનાવ્યાલસમાકીર્ણૈઃ અનેક સર્પ વ્યાપ્તૈઃ શિખરૈઃ મંદરમિવ પ્રલંબદશનૈઃ દર્શિભિઃ શિરોભિશ્ચ ભ્રાજમાનં|

||Sloka meanings||

દર્શનીયૈઃ ભીમદર્શનૈઃ રક્તાક્ષૈઃ -
with blood red eyes, with fearsome looks,
દીપ્તતીક્ષ્ણમહાદંષ્ટ્રૈઃ -
with shining sharp teeth
પ્રલંબદસનચ્છદૈઃ -
with drooping lips
વિચિત્રૈઃ નાનાવ્યાલસમાકીર્ણૈઃ -
filled with different kinds of beasts
મંદરં ઇવ શિખરૈઃ - like the peaks of Mandara mountain
દશભિઃ શિરોભિઃ - with ten heads
ભ્રાજમાનં - shining
મહૌજસં વીરં (દદર્શ)-
lustrous hero ( saw)

||Sloka summary||

"Heroic powerful and splendid, (he) appeared with blood red eyes, with fearsome looks, with shining sharp teeth with drooping lips, with ten heads, which looked like the peaks of Mandara mountain with different kinds of beasts." ||49.05,06||

The Simile of Mandara mountain with peaks and animals is for the sharp teeth , hanging lips, ten heads..

||Sloka 49.07||

નીલાંજનચયપ્રખ્યં હારેણોરસિ રાજતા|
પૂર્ણ ચંદ્રાભવક્ત્રેન સબલાકમિવાંબુદમ્||49.07||

સ||નીલાંજનચયપ્રખ્યં ઉરસિ રાજતા હારેણ પૂર્ણચંદ્રાભવ વક્ત્રેણ બલાકં અંબુદં ઇવ ||

||Sloka meanings||

નીલાંજનચયપ્રખ્યં -
like a black mountain of collyrium
ઉરસિ રાજતા હારેણ -
with a chest illuminated by the necklace
પૂર્ણચંદ્રાભવ વક્ત્રેણ -
with a face like that of full moon
બલાકં અંબુદં ઇવ -
like black cloud with cranes flying around.

||Sloka summary||

"Like a black mountain of collyrium with a face like that of full moon, with a chest illuminated by the necklace , he looked like black cloud with cranes flying around." ||49.07||

||Sloka 49.08||

બાહુભિર્બદ્ધકેયૂરૈઃ ચંદનોત્તમરૂષિતૈઃ|
ભ્રાજમાનાંગદૈઃ પીનૈઃ પંચશીર્ષૈરિવોરગૈઃ||49.08||

સ|| બદ્ધકેયૂરૈઃ ચંદનોત્તમરુષિતૈઃ ભ્રાજમાનાંગદૈઃ પીનૈઃ પંચશીર્ષૈઃ ઉરગૈરિવ બાહુભિઃ ||

||Sloka meanings||

બદ્ધકેયૂરૈઃ - wearing armlets
ચંદનોત્તમરુષિતૈઃ -
smeared with best sandal paste
ભ્રાજમાનાંગદૈઃ પીનૈઃ બાહુભિઃ-
with shining bracelets, the stout arms
પંચશીર્ષૈઃ ઉરગૈરિવ -
(looked) like five headed serpents.

||Sloka summary||

"Smeared with best sandal paste , wearing armlets and shining bracelets, the stout arms looked like five headed serpents." ||49.08||

||Sloka 49.09||

મહતિ સ્ફાટિકે ચિત્રે રત્નસંયોગસંસ્કૃતે|
ઉત્તમાસ્તરણાસ્તીર્ણે સૂપવિષ્ટં વરાનને||49.09||

સ|| રત્નસંયોગ સંસ્કૃતે ચિત્રે ઉત્તમાસ્તરણાસ્તીર્ણે શ્ફાટિકે મહતિ વરાસને સૂપવિષ્ટં ||

||Sloka meanings||

રત્નસંયોગ સંસ્કૃતે -
encrusted with precious stones
ચિત્રે ઉત્તમાસ્તરણાસ્તીર્ણે -
on a beautiful carpet
સ્ફાટિકે મહતિ વરાસને -
on a huge magnificent throne of crystalસ્
સૂપવિષ્ટં -
well seated ( Ravana))

||Sloka summary||

"( He was ) well seated on a huge magnificent throne of crystal encrusted with precious stones, which is on a beautiful carpet." ||49.09||

||Sloka 49.10||

અલંકૃતાભિરત્યર્થં પ્રમદાભિઃ સમંતતઃ|
વાલવ્યજનહસ્તાભિ રારાત્સમુપસેવિતમ્||49.10||

સ|| અત્યર્થં અલંકૃતાભિઃ વ્યાલવ્યજનહસ્તાભિઃ પ્રમદાભિઃ સમંતતઃ આરાત્ સમુપસેવિતં||

||Sloka meanings||

અત્યર્થં અલંકૃતાભિઃ-
exceedingly well decorated ones
વ્યાલવ્યજનહસ્તાભિઃ-
holding whisks in their hands
પ્રમદાભિઃ સમંતતઃ -
surrounded by beautiful girls
આરાત્ સમુપસેવિતં -
being served in the vicinity

||Sloka summary||

"Beautiful girls exceedingly well decorated ones , holding whisks in their hands in the vicinity, attended on him."||49.10||

||Sloka 49.11,12||

દુર્ધરેણ પ્રહસ્તેન મહાપાર્શ્વેન રક્ષસા|
મંત્રિભિર્મંત્રતત્ત્વજ્ઞૈર્નિકુંભેન ચ મંત્રિણા||49.11||

સુખોપવિષ્ટં રક્ષોભિઃ ચતુર્ભિઃ બલદર્પિતૈઃ|
કૃત્સ્નઃ પરિવૃતોલોકઃ ચતુર્ભિરિવસાગરૈઃ||49.12||

સ|| દુર્ધરેણ પ્રહસ્તેન રક્ષસા મહાપાર્શ્વેન મંત્રિણા નિકુંભેન મંત્રતત્વજ્ઞૈઃ મંત્રિભિઃ બલદર્પિતૈઃ ચતુર્ભિઃ રક્ષોભિઃ સુખોપવિષ્ટં ચતુર્ભિઃ સાગરૈઃ પરિવૃતં કૃત્સ્નં લોકમ્ ઇવ||

||Sloka meanings||

દુર્ધરેણ પ્રહસ્તેન -
(attended by Rakshasas) Durdhara Prahasta
મહાપાર્શ્વેન નિકુંભેન રક્ષસા મંત્રિણા -
Mahaparsva Nikumbha Rakshasas and ministers
બલદર્પિતૈઃ મંત્રતત્વજ્ઞૈઃ મંત્રિભિઃ -
arrogant a, learned ones and ministers
ચતુર્ભિઃ રક્ષોભિઃ સુખોપવિષ્ટં -
seated comfortably with four ministers
ચતુર્ભિઃ સાગરૈઃ પરિવૃતં -
surrounded by the four oceans
કૃત્સ્નં લોકમ્ ઇવ -
like the whole world

||Sloka summary||

"He was attended by Rakshasas Durdhara Prahasta Mahaparsva Nikumbha, who are the ministers and learned ones. Attended by the four arrogant Rakshasas and comfortably seated he looked like the entire world surrounded by four oceans." ||49.11,12||

||Sloka 49.13||

મંત્રિભિર્મંત્રતત્ત્વજ્ઞૈ રન્યૈશ્ચ શુભબુદ્ધિભિઃ|
અન્વાસ્યમાનં રક્ષોભિઃ સુરૈરિવ સુરેશ્વરમ્||49.13||

સ|| મંત્ર તત્વજ્ઞૈઃ શુભબંધુભિઃ મંત્રિભિઃ અન્યૈઃ રક્ષોભિઃ સુરૈઃ સુરેશ્વરં ઇવ અન્વાસ્યમાનં ||

||Sloka meanings||

મંત્ર તત્વજ્ઞૈઃ શુભબંધુભિઃ -
by learned ones, intellectuals
મંત્રિભિઃ અન્યૈઃ રક્ષોભિઃ -
ministers and other Rakshasas
સુરૈઃ સુરેશ્વરં ઇવ -
Indra attended by the gods
અન્વાસ્યમાનં -
being attended

||Sloka summary||

"Attended by learned ones, intellectuals, ministers and other Rakshasas, he was like Indra attended by the gods."||49.13||

||Sloka 49.14||

અપશ્યત્ રાક્ષપતિં હનુમાનતિતેજસં|
વિષ્ઠિતં મેરુશિખરે સતોયમિવ તોયદમ્||49.14||

સ|| હનુમાન્ અતિતેજસં મેરુશિખરે વિષ્ઠિતં સતોયં તોયદં ઇવ રાક્ષસપતિં અપશ્યત્ ||

||Sloka meanings||

હનુમાન્ અતિતેજસં -
Hanuman saw the highly splendid
મેરુશિખરે વિષ્ઠિતં -
on the peaks of Meru
સતોયં તોયદં ઇવ રાક્ષસપતિં -
like clouds laden with water
અપશ્યત્ - saw ( Ravana)

||Sloka summary||

"Hanuman saw the highly splendid, Rakshasa king who appeared like clouds laden with water on the peaks of Meru Mountain."||49.14||

||Sloka 49.15||

સતૈસંપીડ્યમાનોઽપિ રક્ષોભિર્ભીમવિક્રમૈઃ|
વિસ્મયં પરમં ગત્વા રક્ષોઽધિપમવૈક્ષત||49.15||

સ|| સઃ ભીમવિક્રમૈઃ રક્ષોભિઃ સંપીડ્યમાનોપિ પરમં વિસ્મયં ગત્વા રક્ષોધિપં અવૈક્ષત||

||Sloka meanings||

સઃ ભીમવિક્રમૈઃ -
by the fearsome Rakshasas
રક્ષોભિઃ સંપીડ્યમાનોપિ -
though being troubled by
પરમં વિસ્મયં ગત્વા -
in amazement
રક્ષોધિપં અવૈક્ષત -
looked at the Rakshasa king

||Sloka summary||

"Though being troubled by the fearsome Rakshasas he ( Hanuman) looked at the Rakshasa king in amazement." ||49.15||

||Sloka 49.16||

ભ્રાજમાનં તતો દૃષ્ટ્વા હનુમાન્રાક્ષસેશ્વરમ્|
મનસા ચિંતયામાસ તેજસા તસ્ય મોહિતા||49.16||

સ|| તતઃ હનુમાન્ ભ્રાજમાનં તસ્ય તેજસા રાક્ષસેશ્વરં દૃષ્ટ્વા તસ્ય તેજસા મોહિતઃ મનસા ચિંતયામાસ||

||Sloka meanings||.

તતઃ હનુમાન્ - then Hanuman
ભ્રાજમાનં રાક્ષસેશ્વરં દૃષ્ટ્વા -
looking at the shining king of Rakshasas
તસ્ય તેજસા મોહિતઃ -
attracted by his splendor
મનસા ચિંતયામાસ -
started thinking in his mind

||Sloka summary||

"Then Hanuman looking at the shining king of Rakshasas , attracted by his splendor, started thinking in his mind." ||49.16||

Though being troubled by the fearsome Rakshasas
Hanuman looked at the Rakshasa king in amazement.

Having overcome his initial surprise at Indrajit,
and anger at Ravana for his heinous crime,
looking at the king of Rakshasas and attracted by his splendor,
Hanuman started thinking in his mind.

||Sloka 49.17||

અહો રૂપ મહોધૈર્ય મહોસત્ત્વ મહોદ્યુતિઃ|
અહો રાક્ષસરાજસ્ય સર્વલક્ષણ યુક્તતા||49.17||

સ||| રાક્ષસરાજસ્ય રૂપં અહો| ધૈર્યં અહો| સત્ત્વં અહો| દ્યુતિઃ અહો| સર્વલક્ષણયુક્તતા અહો||

||Sloka meanings||

રાક્ષસરાજસ્ય રૂપં અહો - Oh What form of the king of Rakshasas
ધૈર્યં અહો - What courage
સત્ત્વં અહો - What power
દ્યુતિઃ અહો - What glow
સર્વલક્ષણયુક્તતા અહો - endowed with all merits

||Sloka summary||

"Oh What form . What courage . What power. What glow. He is endowed with all merits." ||49.17||

||Sloka 49.18||

યદ્યધર્મો ન બલવાન્ સ્યાદયં રાક્ષસેશ્વરઃ|
સ્યા દયં સુરલોકસ્ય સશક્રસ્યાપિ રક્ષિતા||49.18||

સ|| અયં બલવાન્ અધર્મઃ ન સ્યાત્ યદિ અયં રાક્ષસેશ્વરઃ સશક્રસ્ય સુરલોકસ્યાપિ રક્ષિતા સ્યાત્ ||

Rama Tika says - અયં બલવાન્ રાક્ષસેશ્વરો યદ્યધર્મવાન્ ન સ્યાત્ શક્રસ્ય ઇત્યાદિ પ્રાગ્વત્|અધર્મહતત્વાત્ સ્વ પ્રજાનામપિ નાશક એવેતિ ભાવઃ||

||Sloka meanings||

અયં બલવાન્ રાક્ષસેશ્વરઃ -
this powerful Rakshasa king.
અધર્મઃ ન સ્યાત્ યદિ -
if he is not unrighteous
સશક્રસ્ય સુરલોકસ્યાપિ -
even the world of gods including Indra
રક્ષિતા સ્યાત્ -
could have been the ruler

||Sloka summary||

"If he is not unrighteous, the powerful Rakshasa king could have been the lord of even the world of gods including Indra".||49.18||

||Sloka 49.19||

અસ્ય ક્રૂરૈર્નૃશંસૈશ્ચ કર્મભિર્લોકકુત્સિતૈઃ|
સર્વે બિભ્યતિ ખલ્વસ્માલ્લોકાઃ સામરદાનવાઃ||49.19||
અયં હ્યુત્સહતે ક્રુદ્ધઃ કર્તુમેકાર્ણવં જગત્|

સ|| ક્રૂરૈઃ નૃશંસૈશ્ચ લોકકુત્સિતૈઃ અસ્યકર્મભિઃ સામરદાનવાઃ સર્વે લોકાઃ અસ્માત્ બિભ્યતિ હિ| અયં કૃદ્ધઃ જગત્ એકાર્ણવમ્ કર્તું ઉત્સહતે હિ |

Rama Tika says - કૃદ્ધઃ અયં જગત્ એકાર્ણવં કર્તુમ્ ઉત્સહતે સમર્થઃ ભવતિ ઇતિ|

||Sloka meanings||.

ક્રૂરૈઃ નૃશંસૈશ્ચ -
with cruel wicked
લોકકુત્સિતૈઃ અસ્યકર્મભિઃ -
universally contemptible deeds
સામરદાનવાઃ સર્વે લોકાઃ -
all the worlds including gods and demons
અસ્માત્ બિભ્યતિ હિ -
scared of this person
અયં કૃદ્ધઃ - this angry one
જગત્ એકાર્ણવમ્ કર્તું ઉત્સહતે હિ -
capable of making the entire world into ocean

||Sloka summary||

"With his contemptible wicked deeds, all people even the gods and demons are scared of this person. this angry one is capable of making the entire world into ocean." ||49.19||

||Sloka 49.20||

ઇતિચિંતાં બહુવિધા મકરોન્મતિમાન્ કપિઃ||
દૃષ્ટ્વા રાક્ષસરાજસ્ય પ્રભાવમમિતૌજસઃ||49.20||

સ|| અમિતૌજસઃ રાક્ષસરાજસ્ય પ્રભાવં દૃષ્ટ્વા મતિમાન્ હરિઃ ઇતિ બહુવિધાં ચિંતાં અકરોત્||

||Sloka meanings||

અમિતૌજસઃ રાક્ષસરાજસ્ય -
of the brilliant king of Rakshasas
પ્રભાવં દૃષ્ટ્વા - seeing the power
મતિમાન્ હરિઃ - intelligent Hanuman
ઇતિ બહુવિધાં ચિંતાં અકરોત્ -
thus entertained many thoughts.

||Sloka summary||

"Thus seeing the power of the brilliant king of Rakshasas intelligent Hanuman entertained many thoughts." ||49.20||

"ઇતિ ચિન્તાં બહુવિધમ્."
Thus, the Vanara wondered in many ways.
That is what we hear in this Sarga.

We have seen this trait of Hanuma. Many a time being taken aback, being surprised, plainly wondering at the first sight.
But he recovers from such surprises and moves on his path undeterred.

We hear in second Sarga about the city of Lanka. Amazement at the city of Lanka on the Trikuta mountain looking like Amaravati. While searching for Sita in the city of Lanka, Hanuma wonders if it is a celestial city. Looking at the wives of Ravana, we hear Hanuma saying that there is none who was not in love with him. There is none who was brought by force. We hear praises Ravana at many places.

At every point of that praise we also hear, 'if only he did not commit the heinous crime, he could have been the Lord of Suras too!

It seems like the poet is making a point. One may have done many good deeds, but one heinous crime, he must bear the fruits of that action. This is a lesson poet seems to say again and again.

Thus, we come to the end of forty ninth Sarga

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે એકોનપંચાશસ્સર્ગઃ ||

Thus ends Sarga forty-nine of Sundarakanda in Ramayana the first poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

||om tat sat||